جدال کاخ مروارید با تراکم شهری

 باشگاه خبرنگاران جوان – ساخت‌وسازهای اطراف حریم تاریخی این اثر ملی را تهدید می‌کند و هر متر ارتفاع اضافه، چشم‌انداز و هویت کاخ را تحت تأثیر قرار می‌دهد و این کشمکش چالش همیشگی حفاظت از میراث در برابر رشد بی‌رویه شهر را به تصویر می‌کشد.

در جنوب‌غربی کرج، در میان دشت‌های پهن و درختان کهنسال مهرشهر، کاخ مروارید آرام گرفته است؛ بنایی که نماینده‌ای از مدرن‌گرایی ایرانی در دهه 40 خورشیدی است. فرم صدف‌گون سقف‌ها، منحنی‌های نرم و فضای کاخ، تجربه‌ای منحصر به فرد از تعامل انسان با طبیعت و معماری را نشان می‌دهد. 

این اثر ملی، با ثبت در فهرست آثار ملی ایران، اهمیت خود را نه تنها از لحاظ تاریخی، بلکه از منظر هویت شهری و منظر بصری حفظ کرده است. حریم کاخ مروارید، به ویژه حریم درجه دو، فراتر از یک محدودیت عددی است؛ این حریم، ابزار حفظ خوانایی، نسبت حجم‌ها و انسجام منظر بصری کاخ است. در مطالعات و ضوابط مصوب سال ۱۳۹۳، تعیین شد که ارتفاع ساخت‌وساز در این حریم نباید بیشتر از ۱۲ متر باشد. این عدد نه از سر سخت‌گیری، بلکه بر اساس معیارهای کارشناسی و نسبت حجم‌ها، نورگیری بنا و خوانایی تاریخی تعیین شده است. 

رعایت این حریم، به کاخ اجازه می‌دهد تا در میان بافت شهری دیده شود و خطوط اصلی معماری و فرم‌های منحصربه‌فرد آن مخدوش نشوند. با وجود این ضوابط، توسعه شهری و فشار مالکانه گاهی با این مرزها در تضاد قرار می‌گیرد. 

پرونده اخیر ساخت‌وساز در حریم کاخ مروارید، نمونه‌ای آشکار از این تقابل است. ساخت‌وسازی که در نگاه اول تنها چند متر ارتفاع اضافه دارد، در واقع می‌تواند کل نسبت منظر و خوانایی تاریخی اثر را تحت تأثیر قرار دهد. این وضعیت نشان می‌دهد که هر متر ارتفاع اضافه در حریم درجه دو، پیامدهای ملموس و بلندمدتی بر ارزش‌های فرهنگی و منظر بصری دارد. اهمیت این پرونده تنها محدود به ارتفاع نیست.

 هر تغییری در محدوده حریم درجه دو، چه افزایش ارتفاع و چه تغییر حجم، می‌تواند به تجربه تاریخی بنا آسیب بزند. حریم درجه دو، علاوه بر حفظ خوانایی، کارکردی حقوقی دارد و مانند حفاظی عمل می‌کند که از منظر قانونی و فرهنگی از اثر ملی محافظت می‌کند.

 این حریم سرمایه‌ای است برای حفظ هویت فضایی و فرهنگی اثر. در بررسی‌های میدانی مشخص شد که ساخت‌وسازی در محدوده حریم، بدون رعایت سقف مجاز، در حال انجام است. هر چند در ظاهر تفاوت ارتفاع چند متر است، اما در مقیاس منظر و نسبت با خطوط کاخ، قابل توجه و اثرگذار است.

این وضعیت، نشان می‌دهد که حفاظت از آثار ملی نیازمند پایش مستمر، اعمال ضوابط قانونی و تعامل نهادهای مسئول است. وقتی ساخت‌وساز خارج از حریم قانونی انجام می‌شود اثر نه تنها از لحاظ بصری بلکه از منظر هویت فرهنگی نیز تهدید می‌شود. 

این پرونده همچنین ابعاد حقوقی و اجرایی دارد. شهرداری، مالک و نهادهای میراث فرهنگی هر کدام نقش و مسئولیت مشخصی دارند. رعایت ضوابط حریم، نیازمند همکاری و هماهنگی میان این نهادهاست و مجوزها، مکاتبات و دستورهای رسمی در این مسیر نقش حیاتی دارند. هر کوتاهی در اعمال ضوابط، به معنی ایجاد سابقه‌ای است که می‌تواند آینده سایر پرونده‌های میراثی را نیز تحت تأثیر قرار دهد. 

پیگیری‌های میراث فرهنگی؛ از استعلام تا مکاتبات رسمی نادر زینالی، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی البرز، درباره روند پیگیری ساخت‌وساز در حریم کاخ مروارید گفت: این پرونده از سال ۱۳۹۸ آغاز شد، زمانی که شهرداری منطقه سه کرج برای یک پلاک مشخص استعلامی ارسال کرد. 

در پاسخ به این استعلام، میراث فرهنگی ضوابط مصوب سال ۱۳۹۳ را یادآوری و تاکید کرد که در حریم درجه دو کاخ مروارید، تنها سه طبقه روی پیلوت قابل اجراست و هرگونه ساخت اضافه خارج از این ضوابط مجاز نیست.

 وی افزود: این پاسخ به شهرداری ارسال شد و در آن زمان مشکلی گزارش نشد. با این حال، کارشناسان ما که همواره حریم کاخ مروارید را پایش می‌کنند، در اول آبان امسال مشاهده کردند که مالک اقدام به ساخت یک طبقه اضافی کرده است؛ موضوعی که خارج از ضوابط مصوب بود.

 زینالی ادامه داد: پس از شناسایی این مورد، کارشناسان میراث فرهنگی با مالک ارتباط گرفتند و از وی خواستند عملیات ساخت‌وساز را متوقف کند تا بررسی‌های لازم انجام شود. با توجه به اینکه توقف کامل ساخت‌وساز صورت نگرفت و برای حفظ شفافیت اقدامات، نامه‌ای رسمی به دادستانی استان ارسال شد تا تصمیم‌گیری مناسب صورت گیرد.